http://www.thewest.com.au/default.aspx?MenuID=49&ContentID=70821
The West 01/05/08. Lê Minh lược dịch
Nguon: www.doi-thoai.com
“Ở Việt Nam nếu bạn không có tiền thì bạn chết”, đó là lời nói của một giám đốc trung tâm giáo dục tại Hà Nội khi giải thích về hệ thống y tế tại Việt Nam. Thật ra thì tôi đã bắt đầu chiêm nghiệm về điều này cũng khá lâu rồi. Đi ngược lên phía bắc đến vùng Sapa lạnh lẽo, tôi bắt gặp 2 cậu bé bên lề đường, cả hai mặc bộ đồ vải thô rách rưới, một cậu không có giầy. Cả hai đều nước mũi chảy lòng thòng, đang rao bán những xâu vòng xuyến nữ trang giả do những bản làng dân tộc gần đó làm ra. Hai cậu bé trông khoảng chừng bốn tuổi.
Liên Bang Xô Viết khi trước là một quốc gia độc đảng, mà trong đó người dân có được một tiêu chuẩn tàm tạm về chỗ ăn ở, nền giáo dục và hệ thống y tế. Chủ nghĩa “Cộng Sản” là gì khi mà những đứa trẻ con chỉ cao chưa được một thước, không có giầy dép mà phải lội bộ một mình lang thang trên đường núi hiểm trở để rao bán hàng kiểu này ư?
Ở Việt Nam, nền giáo dục cho trẻ em ở lứa tuổi từ 6 đến 11 là bắt buộc và được nhà nước tài trợ, nhưng lại chẳng hợp lý cho các trẻ em ở lứa tuổi này. Những gia đình nghèo ở nông thôn Việt Nam chẳng thể nào cho con cái mình theo học tiếp được bởi vì họ phải chi trả hoàn toàn khi con mình lên bậc trung học, cho nên mới có chuyện là nhiều khi cha mẹ phải ngưng việc học của con em mình sớm, để các em có thể phụ giúp gia đình kiếm sống. Ở Sapa, tôi chỉ thấy có một ngôi trường được xây cất với sự giúp đỡ của Oxfam. Việc ghi danh học trên toàn quốc cũng khá cao, tuy nhiên con số các trường cao đẳng và đại học đã gia tăng rất nhiều kể từ năm 2000. Nói như thế có nghĩa là trong hệ thống giáo dục này có những kẻ hở rất lớn khiến nhiều bạn trẻ chui lọt qua được.
Trở lại Hà Nội, khi tôi đang ngồi bên lề đường ăn khoai lang nóng và nhấp tí bia hơi với vị giám đốc trung tâm giáo dục thì có một cô bé bán kẹo cao-su đến chào hàng mời ông. Cô bé nói đùa với ông trước “Không mua à?”, ông nghiêm giọng trả lời “Không mua”. Cô bé liền cười tươi thay cho khuôn mặt nghiêm nghị của ông. Kế đó ông hỏi “Thế, nhà cháu ở đâu?”, thì cô bé lại hỏi và trả lời “Bố mẹ bác đâu rồi?. Họ đều ở dưới quê cả”. Cháu thì sống với chị. Ông lại hỏi cô bé “Thế, cháu là người của băng đảng mafia ở đây à?”. Cô bé cười ngặt nghẽo “Không mà”, còn ông thì quả quyết nói lại “Bác đoán chắc cháu là người của họ”. Nói rồi ông dịu giọng lại và mua 2 thỏi kẹo, rồi đưa cho người bạn dùng. Sau đó ông nói lại cho tôi biết là không phải ông đùa giỡn đâu, mà có thể “Con bé là người của các băng đảng mafia ở đây đấy. Tôi cũng hy vọng là không phải vậy, và mong rằng con bé không bị đưa vào ổ điếm”.
Hà Nội là một thành phố đang lên từng ngày. Hai năm trước thì trên đường phố còn đầy xe đạp. Bây giờ thì xe gắn máy chạy đầy đường, và có thêm nhiều xe tư nhân sánh vai với đội ngũ xe taxi. Tôi không hề thấy bóng dáng người ăn xin trong khu phố cổ, cho nên với tỷ lệ 2% thất nghiệp thì quả là choáng thật!
Bên cạnh những căn nhà cổ Pháp là những căn nhà mới mọc lên, ốm và cao lều nghều 3, 4 hoặc 5 tầng lầu, với ban-công và cửa sổ nhỏ hẹp, và bán buôn ở tầng trệt. Người ta nấu nướng khắp nơi trên đường phố và phục vụ khách hàng bằng những bộ bàn ghế nhựa. Hàng quán mọc lên như nấm và cũng đổ xuống lòng đường vô tội vạ những chất thải.
Khách khứa ăn uống tại các hàng quán này và mua sắm tại các tiệm áo quần ở cạnh bên. Những cô gái trẻ đi giầy cao gót, mặc quần bò, vai đeo giỏ hiệu, mặt đánh phấn lòe loẹt, cuỡi xe gắn máy phóng nhanh trên đường phố.
Các cô cậu choai choai lái xe đánh võng, lạng lách trên đường phố trong khi những người già và các em học sinh thì lái xe đạp và những phụ nữ đầu đội nón lá, đôi vai gánh hàng nặng trĩu. Đó là hình ảnh pha lẫn giữa cái cũ và mới, giữa sự quy cũ và mất trật tự. Đối diện với Viện Bảo tàng Quân đội, ông Lê Nin bước những bước dài trong cái khoảnh sân rộng. Cờ đỏ được giăng khắp mọi nơi và ở đằng kia ông Hồ Chí Minh đang cười với các cháu thiếu nhi. Cái câu nghe quen thuộc nhất tại các viện bảo tàng là “Cuộc chiến đấu giành độc lập trường kỳ gian khổ của nhân dân Việt Nam nhất định thắng lợi”. Tại một quảng trường, những bức tượng người lính ôm bom, hoặc bồng súng đứng nghiêm, đôi mắt hướng về phía chân trời xa, như thể đang ở trong tư thế sẵn sàng chờ đợi quân xâm lược Pháp, Mỹ hoặc Trung Quốc trở lại.
Hầu như tất cả các bác tài taxi đều có cách “chém” đẹp khách nhưng lại rất tiếu lâm nếu gặp khách biết mặc cả. Không thể tin vào đồng hồ tính tiền được. Bạn phải ngã giá trước khi bước lên xe.
Thật ra thế giới các bác tài taxi có thể được xem là một thế giới vi mô của nền kinh tế, mà lúc nào cũng là: sự cạnh tranh ghê gớm trong công việc và khuynh hướng tìm cách lừa đảo khách, nhưng căn bản lại không phải là một sự gian manh. Và câu trả lời lúc nào cũng là “làm ăn là thế đấy”.
Công việc làm ăn ở Việt Nam là vậy đấy. Những ngành xuất khẩu mũi nhọn như gạo, cafe, trà, cao su và hải sản vẫn là chính, trong khi ngành sản xuất và dầu thô cùng với du lịch cũng đang tăng trưởng và đem lại khá nhiều ngoại tệ.
Người ta dễ dàng nhận ra sắc thái của một nền kinh tế tại các thành phố qua hình ảnh các đường phố nhộn nhịp buôn bán, các bác tài taxi giành khách và các người gánh hàng rong, cho đến các tiệm bán quần áo đắt tiền, các tấm panô quảng cáo đầu tư rầm rộ. Với sự giao thương 2 chiều đang trên đà tăng mạnh, Việt Nam là một trong những nền kinh tế mở rộng của Á Châu.
Cuộc chiến hơn 30 năm đã tàn phá nặng nề nền kinh tế Việt Nam.
Sau 1975 nhà nước cộng sản này đã thực hiện chính sách tập trung và quốc hữu hóa các nông trang, nhà máy hãng xưởng vốn liếng của nền kinh tế tư bản, và nuôi một bộ máy hành chánh khổng lồ. Kinh tế trì trệ vì quản lý yếu kém và tham nhũng, hệ thống hạ tầng cơ sở lạc hậu và kém năng suất.
Cuộc phong tỏa kinh tế của Hoa Kỳ và các nước Âu Châu làm cho nền kinh tế kiệt quệ, nhất là sau khi khối Xô Viết sụp đổ vào cuối thập niên 80s.
Năm 1986, Đại hội Đảng lần thứ 6 đã đưa ra chính sách cải tổ nền kinh tế mà thường được gọi là “Đổi Mới”. Quyền tư hữu được khuyến khích và Việt Nam đã đạt được mức tăng trưởng GDP là 7 – 8% cho 3 năm liền kể từ năm 1990.
Đầu tư ngoại quốc tăng gấp 3 lần và mức tiết kiệm nội địa cũng tăng gấp 4 lần kể từ khi có “Đổi Mới”. Có đầu tư nước ngoài vào, thì cũng kéo theo những cám dỗ khác.
Theo tờ báo tiếng Anh Vietnam News, một quan chức nhà nước bị phạt 20 năm tù vì tội nhân hối lộ US$75,000 từ một nhà đầu tư Nam Hàn. Một vị thông dịch viên, vì hứa hẹn giảm giá $2,000 đã bị phạt 12 năm tù.
Ở Sapa, có một cô bé tên Xi, là người Hmông, đã chỉ đường cho chúng tôi. Chúng tôi bò lên sườn đồi và bên dưới thung lũng ở phía bên kia là một ngôi trường bé nhỏ. Tiếng ca hát của bọn trẻ bên trong sân vọng lại từ xa, vút lên các tầng mây bao phủ ngọn đồi.
Cô bé hướng dẫn viên ở độ tuổi 16, trông sáng sủa và có thể nói rõ được 3 thứ tiếng, nhưng lại không biết viết biết đọc.
Cô đưa chúng tôi về nhà và có gặp cha và một người anh của cô. Ngồi bên cạnh đống lửa, xem Cha và anh trai của Xi san sẻ ống điếu, tôi tự hỏi một người mù như anh trai của cô đang sống ở nơi đây, có được cơ hội gì trong cái nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa này. Người anh trai kia của cô là một một linh mục Công giáo.
Tay giám đốc trung tâm giáo dục nọ làm đám cưới và có mời tôi đến dự tiệc cưới tổ chức tại một phòng nhảy của một khách sạn sang trọng bậc nhất tại Hà Nội.
Tiệc cưới rình rang y như là của một tay găng-tơ nào đó, có đủ máy phun khói, tượng điêu khắc bằng nước đá, một thác rượu sâm banh, một khẩu súng bắn pháo giây và một dàn nhạc công người Phi phục vụ thực khách. Bước lên lầu nhìn ra ban-công, cách đó không xa là một khu nghỉ mát và cách mặt nước 200 thước là khu ổ chuột với cơ man nào là lều lán, nhà tạm bợ.
Cũng đừng ngạc nhiên quá vì đây của cuộc “Đổi Mới”. Hãy nhìn sang phía đông Los Angeles, là nơi một số người sống trong những ổ chuột, trong khi cách đó không xa là khu sang trọng Beverly Hills.
Vì được nghe nói nhiều về cái đẹp của Vịnh Hạ Long, tôi đã thử đến đó xem sao. Chúng tôi không có vé hay biên nhận, nhưng người tổ chức cũng tin lời chúng tôi vì chúng tôi đã trả tiền cho một công ty bạn của họ, thế là chúng tôi lên ghe. Chiêc ghe hỏng máy nhưng trong vòng 1 tiếng đồng hồ chúng tôi được chuyển qua chiếc khác để đi tiếp.
Ở Việt Nam hình như cái lẽ tự nhiên và sự sáng tạo lúc nào cũng được tận dụng triệt để.
Trên đường trở về, tôi tự nghĩ miên man rằng người ta chắc sẽ làm được thôi. Đi từ nền kinh tế tập trung qua một nền kinh tế mà trong đó cho phép triệt hạ lẫn nhau, thì cũng chẳng phải là điều gì ghê gớm cả, nhưng chưa xảy ra theo kiểu tham nhũng tồi tệ dưới thời Liên Bang Xô Viết. Với lòng quyết tâm, cần cù siêng năng và tự chủ cao, người dân ở đây rồi cũng sẽ lấy thăng bằng lại được và tiến tới phía trước. Tay giám đốc nọ nói với tôi, trong khi tất cả các đảng phái khác đều bị cấm thì chỉ có 10% dân biểu quốc hội là những vị không có đảng tịch.
Dầu sao con số này cũng còn cao nếu đem so sánh với Singapore, và cũng là điểm dừng chân kế tiếp của tôi. Đảo quốc này tuy thiếu “dân chủ” nhưng lại ít bị quốc tế chỉ trích.
Tự do trong làm ăn là phương cách hữu hiệu nhất cho nền kinh tế, nhưng nếu không có kèm theo tự do chính trị thì chẳng bao lâu sau người dân sẽ tự hỏi có cái này mà không có cái kia thì có ích gì đây.
Càng có nhiều người Việt Nam mong mỏi một cuộc sống tốt đẹp hơn cho họ và con cái, thì chính họ sẽ trở thành một lực lượng đối đầu với nhà nước độc đảng này, và không có gì có thể ngăn chận được họ.
